Leeftijdsverschil in een relatie: de cijfers en het onderzoek

Hoeveel leeftijdsverschil is gewoon?

De vraag is te beantwoorden met een telling in plaats van een mening. Het CBS legt van elk gesloten huwelijk het leeftijdsverschil vast. Hieronder de verdeling over 2025, het meest recente volledige jaar, voor huwelijken tussen een man en een vrouw. De richting is er bewust uit gehaald: het gaat hier om de grootte van het verschil, niet om wie de oudste is.

De kolom rechts is de bruikbaarste. Bij bijna zeven op de tien huwelijken schelen de partners minder dan vijf jaar, bij ruim negen op de tien minder dan tien jaar. Alles daarboven samen is negen procent, en het uiterste, twintig jaar of meer, is met 1,4 procent zeldzaam maar bepaald niet uitzonderlijk: het gaat nog altijd om ruim negenhonderd huwelijken per jaar.

Eén nuance hoort erbij. Dit zijn huwelijken, en huwelijken zijn niet alle relaties. Wie samenwoont of een langdurige relatie heeft zonder trouwboekje komt in deze cijfers niet voor, en er is geen reden om aan te nemen dat de verdeling daar precies gelijk is. De verhoudingen geven een goede indicatie, geen exacte weergave van alle stellen in Nederland.

Waar het verschil het grootst is, en dat is niet waar je het verwacht

Het beeld van de grote leeftijdskloof is bijna altijd hetzelfde: een oudere man met een veel jongere vrouw. Wie de CBS-cijfers uitsplitst naar het soort huwelijk, ziet iets anders. Om toevalsuitslagen uit te sluiten, zijn hier tien jaargangen bij elkaar opgeteld, samen ruim 641.000 huwelijken.

Bij mannenparen komt een verschil van tien jaar of meer dus twee en een half keer zo vaak voor als bij een man en een vrouw. Dat is geen uitschieter van één jaar: het patroon staat er in elk afzonderlijk jaar van 2016 tot en met 2025, in een bandbreedte van 22 tot 28 procent. Bij vrouwenparen ligt het aandeel juist dicht bij dat van man-vrouwparen.

Wat dit laat zien, is dat de gangbare marge geen natuurwet is. Als het leeftijdsverschil in de ene groep structureel twee en een half keer zo groot mag zijn als in de andere, dan is de norm van "een paar jaar schelen" vooral een gewoonte. Waarom het verschil bij mannenparen groter is, valt uit deze cijfers niet af te leiden; de CBS-tabel telt huwelijken en vraagt niet naar beweegredenen. Wie daar meer over wil weten, heeft ander onderzoek nodig dan dit.

Wat er in de loop van de jaren gebeurt

De beste studie hierover volgt stellen door de tijd in plaats van ze één keer te ondervragen. Lee en McKinnish gebruikten Australische panelgegevens waarin dezelfde huishoudens jaar na jaar terugkomen, en keken hoe de tevredenheid zich ontwikkelt.

Hun bevinding gaat twee kanten op. Zowel mannen als vrouwen rapporteren aan het begin een hogere tevredenheid met een jongere partner. Maar die voorsprong houdt geen stand: bij stellen met een leeftijdsverschil daalt de tevredenheid sneller met de duur van het huwelijk dan bij stellen van vergelijkbare leeftijd, en binnen zes tot tien jaar is het verschil weggesleten. De auteurs zoeken de verklaring in veerkracht: stellen met een leeftijdsverschil lijken minder goed bestand tegen tegenslag, en vinden daar in hun data enige steun voor.

Dat is een belangrijk resultaat, en tegelijk is het één studie in één land. Australische huishoudens zijn geen Nederlandse, en tevredenheid meten blijft vragen naar een gevoel. Wat het onderzoek wel duidelijk maakt, is dat een momentopname misleidt. Wie vraagt hoe het gaat met een stel dat net begonnen is, krijgt een ander antwoord dan wie tien jaar later terugkomt.

Wat de Nederlandse scheidingscijfers laten zien

Het Zweedse en Australische onderzoek hierboven gaat over tevredenheid. Er is ook een hardere maat, en die is voor Nederland beschikbaar: het CBS registreert bij elke echtscheiding het leeftijdsverschil. Door die verdeling naast die van de huwelijken te leggen, is te zien welke leeftijdsverschillen bij scheidingen oververtegenwoordigd raken. Hieronder tien jaargangen bij elkaar opgeteld, 627.000 huwelijken en 280.000 scheidingen.

De rechterkolom is de uitkomst. Boven de vijf jaar verschil raken huwelijken licht oververtegenwoordigd bij scheidingen, met een piek rond de tien tot vijftien jaar. Maar de uitslagen zijn klein: een verhouding van 1,16 betekent zestien procent vaker dan je op grond van de huwelijken zou verwachten, niet anderhalf of twee keer zo vaak. En bij twintig jaar of meer, precies waar het stereotype zit, is de uitslag met 1,05 vrijwel nul.

Wat er wel uitspringt staat bovenaan: stellen van precies gelijke leeftijd zijn duidelijk ondervertegenwoordigd bij scheidingen. Dat is de sterkste uitslag in de hele tabel en hij gaat niet over grote verschillen maar over het ontbreken ervan.

Bij deze vergelijking hoort een waarschuwing die zwaar weegt. Dit zijn twee momentopnames naast elkaar en geen scheidingskans. De huwelijken die in deze jaren strandden, werden jaren tot decennia eerder gesloten, en de verdeling van toen hoeft niet gelijk te zijn aan die van nu. Dat die verdeling over de tijd opvallend stabiel is, maakt de vergelijking bruikbaar als indicatie. Een oorzakelijk verband toont ze niet.

De claim dat een jongere partner je jong houdt

Dit is de meest herhaalde bewering over leeftijdsverschil, en de best onderzochte. Drefahl volgde in Denemarken de hele bevolking vanaf 1990 aan de hand van registergegevens, en corrigeerde voor opleiding en vermogen. Zulke aantallen maken toevalsverbanden onwaarschijnlijk.

De uitkomst is niet de uitkomst die het spreekwoord voorspelt. Een jongere partner hebben blijkt gunstig voor de overleving van mannen, maar ongunstig voor die van vrouwen. Een oudere partner hebben is ongunstig voor beide seksen. De volkswijsheid klopt dus voor de helft van de mensheid en keert zich voor de andere helft om.

Bij het Deense onderzoek hoort de gebruikelijke waarschuwing, die de auteur zelf ook maakt: dit zijn verbanden, geen oorzaken. Wie met een veel jongere of oudere partner trouwt, verschilt mogelijk op andere manieren van wie dat niet doet, en niet elk van die manieren is in de registers terug te vinden. Het onderzoek weerlegt de stelligheid van de claim, niet de mogelijkheid dat er iets anders speelt.

Waarom die voorkeur überhaupt bestaat

Dat mannen gemiddeld naar jongere partners kijken en vrouwen naar oudere is geen Nederlandse eigenaardigheid. Buss legde dezelfde vragen voor in 37 culturen op zes continenten en vond het patroon overal terug, met opmerkelijk weinig variatie tussen landen die verder weinig gemeen hebben.

Daarmee is het patroon vastgesteld, niet verklaard. Over de vraag waaróm het bestaat wordt sinds die publicatie uit 1989 stevig gediscussieerd, en dat debat is niet beslecht. Wat er wel uit volgt, is dat het geen recent verschijnsel is en geen product van datingsites.

Belangrijker voor wie hier iets aan wil hebben: een voorkeur is geen gedraging. De CBS-cijfers hierboven laten zien dat de overgrote meerderheid uiteindelijk trouwt met iemand van ongeveer de eigen leeftijd. Wat mensen aantrekkelijk zeggen te vinden en met wie ze hun leven delen, zijn twee verschillende metingen.

De omgeving weegt zwaarder dan het aantal jaren

Er bestaat weinig onderzoek dat specifiek stellen met een leeftijdsverschil volgt. Wel is er goed onderzoek naar relaties waar de omgeving afkeurend op reageert, en dat is precies de situatie waar veel stellen met een groot verschil in terechtkomen.

Lehmiller en Agnew volgden zeven maanden lang 215 mensen met een relatie. De mate waarin iemand aan het begin afkeuring ervoer vanuit het eigen sociale netwerk, voorspelde of de relatie er aan het eind nog was. De verbinding liep via toewijding: afkeuring verlaagde de toewijding, en de lagere toewijding verklaarde de breuk. Opvallend was dat de afkeuring van vrienden en familie zwaarder woog dan het gevoel dat de samenleving in het algemeen er iets van vond.

Dit is geen onderzoek naar leeftijdsverschil, en dat moet erbij. De studie gaat over relaties die door de omgeving worden afgekeurd, ongeacht de reden. De stap naar leeftijdsverschil is aannemelijk maar niet bewezen. Wat het wel opschuift is de vraag: niet "hoeveel jaar is te veel", maar "wat vindt de kring om ons heen, en hoe hard raakt dat ons".

De helft plus zeven

De bekendste vuistregel luidt: deel je leeftijd door twee en tel er zeven bij op, en dat is de jongste leeftijd die nog gepast heet. Waar de regel vandaan komt is niet betrouwbaar vast te stellen. Er circuleren negentiende-eeuwse herkomsten die telkens naar elkaar verwijzen zonder dat iemand de oorspronkelijke vindplaats laat zien, en daarom staat hier geen jaartal.

Interessanter is wat de regel toestaat als je hem naast de tellingen legt.

De regel is dus veel ruimer dan de praktijk. Voor iemand van 55 laat hij ruim twintig jaar verschil toe, terwijl maar 1,4 procent van alle huwelijken zo'n verschil kent. De regel beschrijft niet wat mensen doen; hij trekt een grens waarbinnen anderen er niets van mogen zeggen. En hij is streng waar het er het minst toe doet: bij een 25-jarige verbiedt hij een verschil van zes jaar, terwijl dat in de cijfers volstrekt alledaags is.

Wat je eraan heeft

Uit het bovenstaande volgt geen advies over hoeveel jaar verschil verstandig is; die vraag laat zich niet met cijfers beantwoorden. Wel volgen er drie dingen die de moeite van het weten waard zijn.

Ten eerste: een verschil van tien jaar is zeldzamer dan het lijkt, maar niet raar. Negen procent van alle huwelijken valt in die categorie, elk jaar opnieuw. Ten tweede: de eerste jaren zeggen weinig. Het onderzoek dat stellen door de tijd volgt, vindt het verschil pas na zes tot tien jaar. Ten derde: de reactie van de eigen kring is de factor met de sterkste voorspellende waarde in het onderzoek dat er is, sterker dan wat de samenleving in het algemeen ervan vindt.

Waar leeftijdsverschil expliciet samenkomt met financiële afspraken, ligt het anders. Een leeftijdsverschil zegt op zichzelf niets over geld, en andersom. Hoe die twee zich verhouden, staat op de pagina over sugar dating.

Over de specifieke vorm waarin de vrouw de oudste is, met de cijfers en de mythe over de toename, gaat de pagina over oudere vrouw en jongere man. Het woord dat daarvoor gebruikt wordt, staat op de pagina over toyboy.